Lula's hand op de rem

De aankondiging van presidente Dilma Rousseff om, in reactie op de massale protesten van de afgelopen weken, een grondwetgevende vergadering in het leven te roepen teneinde structurele politieke hervormingen te kunnen bewerkstelligen zou bij oud-president Luiz Inácio Lula da Silva (foto) de nodige wenkbrauwen hebben doen fronsen. Dat wist kwaliteitskrant Folha de São Paulo gisteren te melden.

Via allerlei bronnen binnen de top van de Partido dos Trabalhadores/PT maakte de krant openbaar dat Lula de aangekondigde volksraadpleging en de installatie van zo'n bijeenkomst van leden van het Congres als "onervarenheid" (barbeiragem) van het huidige Dilma-team zou hebben bestempeld. Met name het feit dat de ene dag een aparte grondwetgevende vergadering in het vooruitzicht werd gesteld en dat daar de volgende dag alweer enigszins door Dilma op werd teruggekomen. Ook zou Lula er moeite mee hebben gehad dat oud-president Fernando Henrique Cardoso (PSDB), kopstuk van de oppositie, zou zijn geconsulteerd zonder dat de politieke bondgenoten van de coalitie, inclusief vice-president Michel Temer (PMDB), naar hun mening zou zijn gevraagd. Wat ook zou hebben gestoken is dat twee andere kopstukken van de PT, de ministers José Eduardo Cardozo (Justitie) en Aloizio Mercadante (Onderwijs), presidente Dilma daarbij behulpzaam zijn geweest.
Het idee van de eerste aanzet, een volksraadpleging, zou binnen de PT-top als roekeloos worden gezien. Het is grondwettelijk aan het Congres om dergelijke hervormingen te bewerkstelligen en zaken als de bijvoorbeeld het idee van de herverkiezing van de president in tweede termijn zou te omstreden zijn om aan het Braziliaanse volk voor te leggen. Folha de São Paulo wist te melden dat tijdens de besprekingen van Dilma met Lula in São Paulo om hoe te reageren op de demonstraties het idee van een aparte grondwetgevende vergadering niet eens aan de orde zou zijn geweest.
Wat is hier aan de hand? Om de boel publicitair te redden ontkende het Instituto Lula, een ngo die zich formeel richt op de banden van Brazilië met andere landen in Afrika en Latijns-Amerika, maar in de praktijk blijkbaar de spreekbuis van de voormalige president, vervolgens alle berichtgeving en stelde dat Lula zich geheel en al achter Dilma zou opstellen. Kortom, een mooi inkijkje in de strategische ideeën binnen de PT voor de toekomst.
Interessant in dit opzicht is om te kijken naar de stellingname van de oppositie rond diezelfde PSDB van FHC. Zij stellen dat politieke hervormingen voor een volksraadpleging te ingewikkelde materie zouden zijn. Op dergelijke vraagstukken zou geen eenvoudig "nee" of 'ja" kunnen worden beantwoord. Uit angst voor een onomwonden "ja" voor de plannen van de socialisten pleiten zij dan ook voor een referendum, niet bindend want adviserend. Het oordeel van het Braziliaanse volk zou op dit moment teveel worden ingegeven door de waan van de dag en daarmee desastreus voor een afgewogen beslissing in deze complexe materie.
Zowel de oppositie als een geslepen Realpolitiker als Lula vrezen daarmee de regie uit handen te geven. Vanuit de PSDB en aanverwante partijen begrijpelijk. Zij willen niets anders dan de continuering van de huidige, want financieel lucratieve gang van zaken. Wat Lula c.s betreft gaat het allemaal te snel. De oud-president wil juist aantonen dat het beleid van de zijn partij het afgelopen decennium haar vruchten heeft afgeworpen en dat binnen de huidige politieke constellatie gewaarborgd zou zijn. Lula, gepokt en gemazzeld in de machtspolitiek van alledag, is inmiddels afgestapt van het idealistische idee van te abrupte radicale veranderingen. Hij lijkt de weg van de geleidelijkheid te verkiezen, teneinde juist de de huidige machtspositie van de PT te kunnen consolideren.
Dilma en haar zijnen gaan wat hem betreft te snel en dat zou, gezien de toch conservatieve inslag van het Braziliaanse electoraat, op den duur nadelig kunnen uitpakken voor de lange-termijnsplannen van de socialistische PT. Lula heeft een plan voor de Braziliaanse toekomst en gezien de huidige traditionele politieke constellatie van een zekere behoudendheid van het electoraat kan ik hem daar geen ongelijk in geven.

Interview Bureau Buitenland

Afgelopen zondag werd ik in het programma Bureau Buitenland van de VPRO op Radio 1 geïnterviewd over de gebeurtenissen in Brazilië. Het werd een korte samenvatting van en toelichting op mijn meningen, ideeën en gedachten zoals ik die op mijn blog heb beschreven.

Cura gay, een wel hele oude koe

De huidige cultuurstrijd tussen het liberale en het evangelisch-christelijke volksdeel van Brazilië is de laatste weken weer danig op stoom gekomen. Na de zeer omstreden benoeming van de evangelische pastor Marco Feliciano (PSC-SP) tot voorzitter van de mensenrechtencommissie van het Huis van Afgevaardigden heeft vorige week de leider van het evangelische smaldeel in het Congres, federaal afgevaardigde en pastor João Campos (PSDB-GO/foto) weer een knuppel in het hoenderhok gegooid. Zijn voorstel aan het Congres voorziet in het verplicht voorschrijven aan psychologen van richtlijnen betreffende de genezing van homoseksualiteit, in de Braziliaanse volksmond "cura gay"genoemd. Het werd een van de grieven van de demonstranten tijdens de manifestaties van de afgelopen twee weken tegen alles wat er mis is in hun land.

Zowel de Nationale Raad voor Psychologie als de partij van Campos hebben inmiddels ernstig bezwaar tegen dit voorstel ingediend. De PSDB trekt zelfs haar handen van haar partijgenoot af, die hierdoor binnen de partij geheel geïsoleerd komt te staan, maar zich desalniettemin via Feliciano vooralsnog gesteund weet door de vaste mensenrechtencommissie.
Sinds 1999 is zowel in Brazilië als internationaal afgesproken dat het kwalificeren van homoseksualiteit als een ziekte of een psychische afwijking niet meer is toegestaan. Met de aanname van dit voorstel van João Campos zou Brazilië zich internationaal dan ook volslagen belachelijk maken. Zover zal het waarschijnlijk dan ook niet komen. Stel dat de mensenrechtencommissie het voorstel overneemt dan lijkt het mij bijna ondenkbaar dat het Huis van Afgevaardigden ermee in zal stemmen. Maar de toon is dan toch maar weer gezet in de evangelische kruistocht tegen de liberale vooruitgang in de wereld.

Dilma's recept voor betere tijden?

De Partido dos Trabalhadores/PT, de partij van presidente Dilma Rousseff, gaat in de tegenaanval. Teneinde het tij te keren en na twee weken van openlijk volksprotest kwam de presidente vandaag, na een ontmoeting met deelstaatgouverneurs en burgemeesters in Brasília, met een vijftal voorstellen om aan de belangrijkste wensen van de manifestaties te kunnen voldoen. Dat dat met veel mooie worden gepaard gaat mag in Brazilië haast voor zichzelf spreken: "Het is nu aan ons allen om aan deze nieuwe en doorslaggevende dimensie van de volkswil te voldoen." (Cabe a todos nós cumprir esta nova e decisiva dimensão da vontade popular.), maar of het afdoende is om de grootste problemen van het land structureel aan te kunnen pakken, daar heb ik mijn grote twijfels bij.

Wat stelt Dilma voor? Het betreft vijf nationale initiatieven op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, fiscale verantwoordelijkheid, mobiliteit in de steden en bovenal een grondige hervorming van het politieke systeem.

Op het gebied van het openbaar onderwijs gaat het om de reeds geplande exclusieve besteding aan het onderwijs van 100% van de royalties van de aardolieopbrengsten en 50% van de opbrengsten uit het nog te winnen aardolie en -gasreserves in de diepste lagen van de bodem voor de kust van Rio de Janeiro en Espírito Santo (de pré-salreserves). Deze plannen staan al drie jaren op het lijstje van politieke beleidsvoornemens, maar keer op keer weten bepaalde leden van het Congres dit te vertragen, teneinde er een besluit uit te laten rollen waarin wordt bepaald dat het geld ook aan andere (voor bepaalde parlementariërs meer lucratieve) politieke projecten gespendeerd kan worden. Vooral een aantal politici gelieerd aan de wapenindustrie en aan defensie maken zich daar de laatste maanden sterk voor. Het lijkt erop dat Dilma het wil wagen om van de politieke stemming onder de bevolking gebruik te kunnen maken om in dit dossier een doorbraak te forceren.

Met investeringen in de gezondheidszorg (de bouw van ziekenhuizen, EHBO- en gezondheidsposten) hoopt ze de zorgcapaciteit te kunnen vergroten. Door het voor artsen met een buitenlands paspoort eenvoudiger te maken om in Brazilië te gaan werken wil ze de vacatures gaan vervullen in "gebieden waar meer vraag dan antwoord zijn". Dat het daarbij om posten in de periferie gaat, daar waar Brazilianen zelf zich wel twee keer bedenken om er heen te gaan, zegt ze er ternauwernood nog bij. Het lijkt mij een flinke klus om buitenlandse artsen te vinden die in niet ongevaarlijke gemeenschappen rond de grote steden of diep in de binnenlanden van het Amazone-gebied willen gaan werken. Op rekent Dilma te zeer op een genereus aanbod van de regering-Raúl Castro om Cubaanse artsen te sturen?

Dilma neemt ook het politieke momentum te baat om bepaalde gouverneurs en burgemeesters er op te wijzen om in tijden van toenemende inflatie en economische instabiliteit toch vooral geen onbesuisde uitgaven te gaan doen. Er waren de laatste maanden in bepaalde regeringskringen steeds meer geluiden te horen om de touwtjes van de Lei de Responsabilidade Fiscal, een van de peilers onder het beleid van oud-president Fernando Henrique Cardoso om in de jaren '90 van de vorige eeuw de historisch hoge inflatiecijfers van die jaren definitief aan banden te leggen, te laten vieren om zo geld vrij te maken voor leuke dingen in de eigen kiesdistricten. Dilma en haar minister van Financïen Guido Mantega zijn daar radicaal tegen omdat het loslaten van de norm de deur wagenwijd open zou zetten naar een grotere inflatie dan dat de bevolking en het bedrijfsleven aankan en dat zou volgend jaar het definitieve einde kunnen betekenen van 10 jaar federaal bestuur onder leiding van de PT.

Voor de oplossing van de problemen van het openbaar vervoer in de grote steden (slechte kwaliteit tegen hoge prijskaartjes) ziet Dilma de heil in de aanleg van metrolijnen, het laten rijden van meer snelbussen en de creatie van speciale busbanen. Er zal ook een Nationale Openbaar Vervoers Adviesraad in het leven geroepen worden en de belasting op dieselolie zal worden verlaagd. Hierdoor zouden autobussen goedkoper kunnen gaan rijden en de prijskaartjes structureel omlaag kunnen gaan.

Maar het grootse voorstel van de regering-Dilma is het uitschrijven van een volksraadpleging over het organiseren van een Grondwetgevende Vergadering van het Congres met als enig doel een grondige hervorming van het politieke systeem, waarbij er meer aandacht komt voor de verbreding van de directe volksinvloed op het beleid. Het heeft even geduurd maar nu ziet ook Dilma de tijd rijp om daar waar andere socialistische presidenten in landen als Venezuela, Ecuador en Bolivia haar reeds voorgingen nu ook in Brazilië naar bredere vormen van directe democratie te gaan streven. Een nobel doel, maar de linkse ervaringen in de genoemde landen op het continent zijn tevens Dilma's achilleshiel. Het is nog maar de vraag of de bevolking van Brazilië een dergelijk initiatief zal steunen. De rechtse oppositie, tot nu toe volhardend in een conservatief, want lucratief standpunt met betrekking tot staatshervormingen, hoeft alleen maar naar de ervaringen in Latijns-Amerika te wijzen om door middel van de massamedia en verkiezingsretoriek de bevolking angst voor dergelijke socialistische experimenten aan te praten. Veel demonstranten gaven de laatste weken bij onderzoeken van opiniebureau's aandat zij a-politiek de straat op zijn gegaan en in bepaalde steden mededemonstranten met vlaggen van de socialistische partijen (PT, PSOL en de PSTU) naar het leven hebben gestaan. Men moet ook niet vergeten dat Brazilianen overwegend conservatief in hun politieke opvattingen en stemgedrag zijn. Men stemt in Brazilië veeleer op politici dan op partijen en dan vooral op hen die directe betere financiële omstandigheden in het vooruitzicht kunnen stellen. Het is dan ook maar de vraag of Dilma een dergelijke volksraadpleging überhaupt zal overleven.

En dan de bestrijding van de corruptie, een van de hoofdredenen waarom mensen naar eigen zeggen massaal de straat op zijn gegaan. Dilma komt daarbij niet veel verder dan de strafmaat voor actieve corruptie op de schroeven naar de hoogste regionen van het Braziliaanse strafrechtsysteem. Of dat afdoende zal zijn om de corruptie voor eens en altijd uit te kunnen bannen waag ik zeer te betwijfelen. Het gaat in de kern niet om de hoogte van de straffen. Het klinkt stoer naar de bevolking toe, maar als het Dilma echt menens zou zijn om de corruptie in het land maar enigszins aan te kunnen pakken dan zou zij zich meer moeten gaan inzetten op de bestrijding van de straffeloosheid in Brazilië. Want zolang malafide politici en ondernemers ondanks uitspraken van de rechter nog immer in alle vrijheid van het leven kunnen genieten dan zal de onvrede van de bevolking er alleen maar groter op worden.

Al met al staan de sterren voor Dilma gunstig om met de huidige manifeste onvrede onder haar arm in een aantal politieke dossiers doorbraken te kunnen forceren. Maar of dat afdoende zal zijn om die maatschappelijke onvrede er onder te krijgen en zo volgend jaar nog steeds de verkiezingen met meer dan 50% van de stemmen te winnen zal de geschiedenis nog maar moeten uitwijzen.

Braziliaanse manifestatie in Nederland - 21 juni 2013

De oude elitaire reflex

Oproep vandaag op de website van Jornal do Brasil, kort samengevat: "Brazilianen, weest waakzaam! De radicalisering van de protesten zal leiden tot uitholling van de democratie en het is niet uit te sluiten dat duistere buitenlandse krachten de nobele zaak van de demonstranten geen goed zal doen. Het met stenen bekogelen van de kathedraal van Brasília en de brandbommen tegen het Itamaraty, het Braziliaanse ministerie van buitenlandse zaken in de federale hoofdstad, zouden kunnen leiden tot een herhaling van 1964!".

Poster in Museu da República/Rio de Janeiro

De massale demonstraties van de afgelopen weken in een honderdtal Braziliaanse steden hebben, althans in de pers, een nieuwe wending genomen. Er wordt gerept van een heuse "burgeroorlog", aangevoerd door anarchistische, want on-Braziliaanse oproerkraaiers. Koude Oorlogs-taal, die het nog steeds goed lijkt te doen in de publieke opinievorming. Vooral die toevoeging van vermeende buitenlandse invloeden geeft te denken. Nationalisme is een goed wat de gemiddelde Braziliaan met de paplepel is ingegoten en waar de politiek als het haar uitkomt maar al te graag gebruik van maakt. Denk maar aan de rechtvaardiging in het recente verleden binnen bepaalde kringen van een sterke militaire aanwezigheid in het Amazone-gebied, waarbij veelvuldig gewag wordt gemaakt van 'buitenlandse belangen' die Brazilië de exploitatie van haar rijkdommen zou willen ontzeggen.
De grote Braziliaanse mediaconglomeraten spelen een belangrijke rol in het politieke bedrijf van alledag en dan vooral in het belang van de conservatief georiënteerde elite van het land. De trend op radio, televisie en op papier zal er vanaf van vandaag dan ook een zijn van pure bangmakerij. Om zo een klimaat te kunnen creëren waarin gewelddadig optreden tegen al te links-progressieve geluiden voor de gewone, vredelievende Braziliaan uiteindelijk gerechtvaardigd zal zijn.
Hoe cynisch deze strategie op dit moment in de geschiedenis is blijkt wel uit het feit dat de zittende elite de Braziliaanse bevolking een nieuw militair ingrijpen in een vermeende burgeroorlog wil doen vermijden door te wijzen op het ingrijpen van de strijdkrachten in 1964. Haar eigen product uit een tijd dat de Koude Oorlog daadwerkelijk een actualiteit was. Rechts-Brazilië lijkt gevangen te zitten in haar eigen anachronistische logica.
Ik hoop dat de huidige, oprechte golf van sociale onvrede, die door de overgrote meerderheid van de demonstranten op een vreedzame wijze wordt uitgedragen, deze conservatieve manier van gestadige manipulatie van de publieke opinie zal weten te doorbreken. Dát zou het grootste winstpunt van de afgelopen weken zijn.

Braziliaanse demonstratie in Den Haag

Vandaag werd op het Tournooiveld in Den Haag een wel zeer kleurrijke demonstratie gehouden, teneinde ook de in ons land wonende Brazilianen en Nederlanders met een Braziliaans hart de gelegen te geven om stoom af te blazen tegen de corruptie en de verkeerde financiële keuzes die politici in Brazilië maken. Veel geld naar prestigeprojecten als een pausbezoek, het WK Voetbal en de Olympische Spelen, terwijl de gewone Braziliaan verstoken blijft van bijvoorbeeld kwalitatief goede gezondheids- en onderwijsvoorzieningen. In een tijd waarin de prijzen voor basisvoedsel als rijst en bonen enorm stijgen en de overheid de tickets voor het openbaar vervoer onacceptabel verhogen ondanks hoge winsten voor de vervoerders.

Het werd een feestje van de vrije meningsuiting vanmiddag in Den Haag. Een Braziliaans feestje, waarin veelvuldig het volkslied door de honderden aanwezigen uitbundig werd meegezongen en de lichtval van de bomen op het Lange Voorhout het overwegend geel en groen van de vlaggen en t-shirts een extra cachet gaf. Brazilianen? Een volk om trots op te zijn!