Alle ogen gericht op ... São Paulo

Morgen zijn in Brazilië gemeenteverkiezingen. De Brazilianen worden geacht hun stem uit te brengen voor het burgemeesterschap van hun gemeente (de prefeito) en voor de leden van de gemeenteraad (de vereadores). Traditiegetrouw zijn de ogen van in de politiek geïnteresseerde Brazilianen vooral gericht op de vijf grootste steden van het land: São Paulo, Rio de Janeiro, Belo Horizonte, Porto Alegre en Salvador.

Zoals het er een dag voor de gang naar de stembus uitziet draait het net als in de meeste van deze steden ook in São Paulo uit op een tweede ronde. Zittend burgemeester Fernando Haddad (Partido dos Trabalhadores/PT - foto) kan daar waarschijnlijk niet meer bij zijn. In de laatste peilingen van Datafolha staat hij met Celso Russomanno (PRB) zelfs op de gedeelde tweede plaats van de kiezersgunst, net voor oud-partijgenote Marta Suplicy. Deze PMDB-kandidate wordt door niemand echt in staat geacht om nogmaals burgemeester van de miljoenenstad te worden. (Marta was tussen 2000 en 2004 al eens burgermoeder voor de PT). Ze heeft nog een kleine trouwe aanhang in de stad, maar haar successen zijn inmiddels al lang geschiedenis. Tijdens de lopende campagne zette zij zich neer als "Mãe do Ceu". Het CEU was haar in 2000 gelanceerde idee van geïntegreerde scholen en was redelijk succesvol. Dat het in het Portugees tevens "Hemelse Moeder" betekent was dan misschien een poging om de gunst van het rooms-katholieke volksdeel binnen te slepen, maar die marianistische kaart tekent wat mij betreft tevens de zwakte van haar campagne voor een partij die in de politiek van de stad São Paulo niet echt een rol van betekenis heeft.

De grootstedelijke regio São Paulo is van oudsher het industriële centrum van Brazilië. Het waren tot voor kort de liberale ondernemerspartij PSDB en de socialistische PT die decennialang in de stad politiek de dienst uitmaakten. Maar de PT verkeert in het huidige Braziliaanse politieke klimaat in slecht weer. De socialisten werden door de rechts-conservatieve oppositie op uiterst slinkse wijze in de verdachtenhoek van 'corruptie, wanbestuur en kiezersbedrog' gedrukt, met de voor de rechtsstaat rampzalige parlementaire coup als recent hoogtepunt. De PT is daardoor eenvoudigweg niet zo vanzelfsprekend populair meer als in haar hoogtijdagen en nu ook de charismatische historische leider van de partij, oud-president Luiz Inácio Lula da Silva, in het anti-corruptieproces Lava Jato officieel in de verdachtenbank zit, hangt het er nog maar af of zijn protegé Fernando Haddad morgen zijn huidige burgemeesterschap voort kan zetten. Het was immers diezelfde Lula die vier jaar geleden Haddad letterlijk aan de hand nam om in zee te gaan met de rechts-conservatieve en electoraal zeer invloedrijke voorman Paulo Maluf (link), een alliantie die Haddad uiteindelijk zijn overwinning opleverde. Grote vraag nu is of Lula's populariteit nog steeds zo groot is om het verschil te kunnen maken.

Het zal in een tweede ronde, afgaande op de opiniepeilingen, uitdraaien op een tweestrijd tussen João Doria Júnior (PSDB, nu op 44% van de stemmen) en Haddad of Celso Russomanno, beiden op 18%, waarbij de eerste als de traditionele kandidaat van de rijke bovenlaag en de hogeropgeleiden geldt en Russomanno een man is die jonge kiezers en mensen uit de meest arme bevolkingsgroepen lijkt aan te spreken. Vier jaar geleden schreef ik al eens een blog over Russomanno (link), wiens populariteit enerzijds steunt op zijn bekendheid van de televisie (hij was consumentenombudsman, zeg maar de Frits Bom van de Braziliaanse televisie) en anderzijds zijn politieke banden met de machtige evangelische kerkgenootschappen in de stad. Naar het laat aanzien zal hij veel traditionele stemmen van de PT kunnen afsnoepen.

Rest de man die zich afficheert als de "niet-politicus" van het gezelschap, maar zichzelf steevast presenteert als een "beheerder" van de gemeentelijke schatkist, de ondernemer João Doria Júnior (foto) van de PSDB. Hem wordt de grootste kans toegedicht om uiteindelijk in São Paulo als overwinnaar uit de bus te komen. Doria is een ras-ondernemer, zoon van een federaal afgevaardigde die tijdens de dictatuur het land moest ontvluchten en allesbehalve iemand die in de politiek net om de hoek komt kijken. Hij is sinds 2001 aan de PSDB verbonden, maar in de jaren daarvoor vervulde hij voor de PMDB al verscheidene politieke functies in de gemeente- en de landelijke politiek. In ondernemerskringen in de stad is hij de man achter Grupo Doria, een concern dat o.a. een werkgeverscentrale onder haar hoede heeft waarin een zestal grote werkgeversorganisaties samenwerken en die een achterban van zo'n 1.700 nationale en multinationale bedrijven heeft. Deze groep zou tezamen goed zijn voor 52% van het Braziliaanse BNP. Tja, dan heb je in São Paulo electoraal zeer goede kaarten in handen.

Bezuinigingen justitieminister treffen mensenrechtenbeleid Brazilië in het hart

 (Alexandre Anderson uit Rio de Janeiro, een van de mensenrechtenverdedigers wiens leven door de nieuwe verordening nog ernstiger in gevaar wordt gebracht. Foto: Amnesty International)

 Op 5 september keurde de Braziliaanse minister van Justitie Alexandre de Morais een verordening (Portaria 794/2016) goed waarmee een eerder besluit (Portaria 611) wordt verlengd. Het komt er in het kort op neer dat tot het jaar 2017 de financiering van contracten, conventies, benoemingen van ambtenaren, specifieke onkostenvergoedingen, maar ook mensenrechtenprojecten wordt stopgezet.

In reactie daarop stuurde Amnesty International een brief naar het ministerie teneinde meer duidelijkheid te kunnen krijgen, maar tot op de dag van vandaag is er vanuit Brasília geen antwoord teruggekomen. In de ogen van de organisatie toont de verordening 611, die in juni werd opgesteld om de beveiliging rond de Olympische Spelen te bekostigen en daarbij prioriteit aan investeringen in de politiediensten gaf, een absoluut gebrek aan de betrokkenheid m.b.t. een te voeren mensenrechtenbeleid.

Een van de belangrijkst getroffen projecten is het federale beschermingsprogramma voor Braziliaanse mensenrechtenverdedigers, het Programa de Proteção aos Defensores de Direitos Humanos. Alleen al in het eerste semester van 2016 werden er in Brazilië 36 activisten om het leven gebracht. Daarmee gaat Brazilië volgens de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens landen als Colombia en Mexico voor.

"Brazilië voert de lijst van landen aan waar mensenrechtenverdedigers ernstig worden bedreigd. Vooral op het platteland waar 90% van de gevallen (en dan met name in Pará, Rondônia en Maranhão) plaatsvindt, maar ook in steden als Rio de Janeiro en São Paulo", aldus Amnesty International.

Amnesty wijst op de Amerikaanse Conventie voor de Rechten van de Mens, waaraan Brazilië zich heeft gecommitteerd en bepleit dat de bezuinigingen worden teruggedraaid omdat het federale beschermingsprogramma voor mensenrechtenverdedigers fundamenteel is voor het overleven van mensenrechtenactivisten.

"De heropstart van het Programa de Proteção aos Defensores de Direitos Humanos is de enige garantie voor honderden activisten, die zonder ondersteuning moeten leven en in gevaar lopen vermoord te worden als sluitstuk van de constante bedreigingen aan hun adres in hun eigen regio's. Zonder het programma blijven zij aangewezen op de hulp van vrienden en familieleden, waardoor zij en hun netwerk nog meer gevaar lopen."

N.B. de enige terreinen die het ministerie van Justitie met de nieuwe verordening van bezuinigingen ontziet zijn de budgetten voor de federale politie, de federale verkeerspolitie en de speciale ordetroepen van het ministerie, de Força Nacional de Segurança Pública.

Bron: Amnesty International - Brazilië

Racionais - Diário de um Detento

Crivella, driemaal scheepsrecht?

Naar het zich laat aanzien staat de komende burgemeester van Rio de Janeiro bij voorbaat eigenlijk al vast. Marcelo Crivella van de PRB zal tot 2020 de ambtssjerp om zijn schouders dragen. Volgens de meest recente peiling van Datafolha gaat hij met 31% van de stemmen aan kop. In de tweede ronde zal hij het waarschijnlijk moeten opnemen tegen de linkse kandidaat bij uitstek Marcelo Freixo (PSOL) en die uiteindelijk met een ruime voorsprong achter zich laten.

(Foto: Tasso Marcelo/Estadão)

Een verrassing kan dat dan niet heten. Ten eerste is Crivella een volkse jongen. Geboren en getogen in Rio de Janeiro, wiens ouders uit Italië en het noordoosten van Brazilië komen. Streng gelovig. Geboren in een rooms nest, als jongere bij de Methodisten gaan shoppen en uiteindelijk via zijn oom, de invloedrijke Braziliaanse evangelist Edir Macedo, de Igreja Universal do Reino de Deus ingerold. In die laatste kerk wist hij het uiteindelijk tot bisschop te brengen en heeft Crivella zich laten kennen als een begenadigd spreker, die een volksmassa in beroering kan brengen. En ja, hij blijkt te kunnen zingen. In Brazilië maakte hij furore als gospelzanger, maakte veertien albums en wist in de harten van de bewoners van de deelstaat Rio de Janeiro te veroveren met een remake van zijn succesvolste nummer 'Há de brilhar uma luz' ter nagedachtenis van de slachtoffers van de aardverschuiving in de Serrana-regio in 2011.

Daarnaast is Crivella inmiddels gepokt en gemazeld in het politieke handwerk. In 2002 maakte hij de overstap naar de politiek en deed op basis van ruim drie miljoen stemmen voor de deelstaat Rio de Janeiro, op de ticket van de rechts-conservatieve Liberale Partij (Partido Liberal/PL) zijn intrede in de federale Senaat. Hij zou daar tot op de dag van vandaag blijven, keer op keer trouw gesteund door zijn natuurlijke aanhang in de stad Rio de Janeiro. (Een mandaat dat slechts eenmaal werd onderbroken door een ministerschap op visserijzaken in de eerste termijn van presidente Dilma Rousseff (2012-2014). Zich bewust van zijn populariteit in de stad deed Crivella reeds in 2004 mee voor het burgemeesterschap van zijn Rio de Janeiro. Hij moest het in de eerste ronde afleggen tegen César Maia van de PMDB. Hij voelde zich bekocht en dan met name doordat het invloedrijke mediaconcern Globo zich vierkant achter Maia had opgesteld. Globo had via haar kanalen Crivella onophoudelijk in verband had gebracht met frauduleuze handelingen in de aanloop naar die verkiezingen. In 2008 probeerde hij het opnieuw en eindigde als derde achter de kandidaat van de PMDB (Eduardo Paes) en Fernando Gabeira van de groene partij PV. 

Crivella is een a-typische christelijk-conservatieve politicus. Zeker, fel gekant tegen de gelijkberechtiging van homoseksuelen en tegen de legalisering van abortus en het gebruik van marihuana. Maar in het verleden keerde hij zich echter ook tegen homofoob geweld en steunde hij voorstellen tot gezinsplanning via seksuele voorlichting en sterilisatie. Daarnaast bleek hij voorstander te zijn van de regulering van het wetenschappelijk onderzoek van stamcellen, toch niet echt een standpunt waarmee je jezelf binnen de evangelische politieke stroming geliefd zult maken. 

Hij kan het goed vinden met vertegenwoordigers van de centrumlinkse PSB en dan met name met zijn mede-collega uit Rio in de Senaat, de oud-voetballer. Romário, die hem in de lopende campagne openlijk van steun voorziet. Daarnaast weet Crivella zich tijdens zijn lopende campagne actief gesteund door oud-BNDES-bestuurders als bijvoorbeeld Carlos Lessa en een aantal intellectuelen uit Rio de Janeiro, waaronder een aantal van linkse huize als César Benjamin en Samuel Pinheiro Guimarães. Met die expertise heeft zijn campagne veel slagkracht weten binnen te halen.

Mocht Crivella gekozen worden dan komt er een einde aan de oppermachtige en decennialange heerschappij van de PMDB in Rio de Janeiro. In 2005 was hij een van de politici die de PL verliet en de PRB (Partido Republicano Brasileiro) oprichtte. Voor die partij, die om opportunistische redenen altijd nauw met de regerende socialistische Arbeiderspartij/PT van de presidenten Lula en Dilma heeft samengewerkt, deed hij tot tweemaal toe vergeefs een gooi naar het gouverneurschap van Rio de Janeiro en het burgemeesterschap van de stad Rio in 2008. Driemaal scheepsrecht. Alhoewel absoluut niet mijn persoonlijke politieke voorkeur voor het ambt zal zijn uiteindelijke keuze die van de politieke mentaliteit van de meerderheid van de bewoners van de stad belichamen. Een electoraat dat in de kern conservatief, maar pragmatisch is ingesteld. Op de een of andere manier heb ik een zwak voor een Marcelo. Duidelijk linksom, maar zeker ook rechtsom.

Theresa Jessouroun - Samba (2000)

Lula in de beklaagdenbank

Oud-president Luiz Inácio Lula da Silva, die het land tot tweemaal als staatshoofd leidde (2002-2010) is vandaag na voorwerk van het openbaar ministerie door een federale rechter in de hoofdstad Brasília officieel in staat van beschuldiging gebracht. Hem wordt samen met een zestal anderen verweten het onderzoek naar corruptie binnen het staatsenergiebedrijf Petrobras te hebben willen dwarsbomen. Daarbij zouden zij pogingen in het werk hebben gesteld om het zwijgen van Nestor Cerveró, voormalig directeur internationale zaken van Petrobras en een kroongetuige in het Lava Jato-proces, te kunnen bewerkstelligen.

Tegen het zevental zijn drie misdrijven aangevoerd: obstructie van een onderzoek naar georganiseerde misdaad (waar een celstraf van drie tot acht jaar op staat), onjuiste rechtsbijstand omdat de advocaat van Cerveró op een niet correcte wijze zijn mandant zou hebben bijgestaan en de anderen daaraan medewerking zouden hebben verleend (celstraf van een half tot drie jaar) en misbruik van de goede naam (een tot vijf jaar celstraf). De beschuldigden hebben nu twintig dagen om tegen de aantijgingen in het geweer te komen. Wat de rol van Lula betreft voert het OM aan dat hij op een directe wijze het werk van de rechterlijke macht, het openbaar ministerie en het ministerie van Justitie zou hebben willen dwarsbomen. Sterker nog, een van de andere beschuldigden, oud-senator van de Partido dos Trabalhadores/PT Decídio do Amaral, heeft in ruil voor strafvermindering al enkele maanden geleden hebben verklaard dat de oud-president zelf de leidende persoon achter de hele operatie zou zijn geweest.

Lula zelf verklaart via zijn advocaten dat hij het federale OM al zijn visie op de zaak heeft gegeven en ontkent in alle toonaarden de beschuldigingen aan zijn adres. De aantijgingen zijn volgens het Lula-kamp volledig gebaseerd op in Brazilië geldende systeem van plea bargain (delação premiada), waarbij een aangeklaagde in ruil voor strafvermindering zijn schuld bekend en verklaringen in een bepaalde zaak aflegt.

Daar ligt waarschijnlijk ook de zwakte van de aantijging en de uitweg voor de alom gerespecteerde Braziliaanse staatsman. Iedereen kan van alles verklaren om maar onder een bepaalde straf onderuit te kunnen komen. En binnen de Braziliaanse context leidt dat tot een onontwarbare kluwe van garen. Braziliaanse politiek is door de institutionele corruptie een doos van Pandora. Zo'n beetje iedereen heeft klodders boter op zijn hoofd als het om corruptie gaat want zo zit het politieke reilen en zeilen in Brazilië nou eenmaal in elkaar. Om strafvermindering of vervolging door justitie te kunnen voorkomen poogt iedere beschuldigde om anderen in zijn of haar val mee te trekken. Al dan niet op feiten gebaseerd, ingegeven door hogere politieke belangen. Het is een spel waarbij de tegenstelling waarheid en fictie de boventoon voeren. Het subjectieve eigenbelang gaat daarbij boven het objectieve belang van een maatschappij. Het is aan de rechterlijke macht om daarbij uitsluitsel te geven.

In een zuivere opvatting van Trias Politica, de beroemde scheiding der machten van de Franse rechtsfilosoof Montesquieu en dogma in de mondiale staatsleer, is gerechtigheid daarbij gegarandeerd. In het geval van Lula en consorten hebben we met rechters van doen die in het verleden wars zijn geweest van politieke of subjectieve vooringenomenheid in hun besluitvorming. Zo ook in dit geval.

De federale rechter die Lula en de zes anderen in staat van beschuldiging heeft gesteld, Ricardo Leite in Brasília, blijkt eerder persoonlijk politieke voorkeuren te hebben geprevaleerd boven het algemeen belang (*). Hij zou in een ander corruptieonderzoek (Operatie-Zelotes) vooringenomen beslissingen hebben genomen. Dat is het spel. Veel aanwijzingen en gebeurtenissen van de afgelopen tijd lijken erop te wijzen dat het in het geval van Lula vooral om het aanbrengen van imagoschade gaat. Misschien is hij schuldig, waarschijnlijk ook niet binnen de exercitie van de eeuwenoude rechts-conservatieve elite in Brazilië de laatste paar jaar om de macht in het land terug te kunnen nemen. Zie de manipulatieve gang van zaken rond de impeachment-procedure rond presidente Dilma Rousseff. Het spookbeeld voor de gevestigde macht, een conglomeraat van het grote geld, politiek en de media, is dat Lula zich in 2018 opnieuw kandidaat zal gaan stellen voor het presidentschap. In de politieke werkelijkheid van Brazilië is daarbij elke poging tot het suggestief zwartmaken en daarmee het beschadigen van het imago van politici een fact of live. Het Braziliaanse electorale proces gaat per slotte niet alleen om de politieke inhoud maar om het beeld dat leiders in de media kunnen neerzetten als een betrouwbaar en competent regeringsleider. Helaas is dat niet alleen een Braziliaans gegeven, maar gaat het wereldwijd op in het veroveren van de kiezersgunst.