Opsporing verzocht, waar is Amarildo?

Het vreedzame beeld van de UPP's, de Unidades de Polícia Pacificadora, die met vreedzame bedoelingen bepaalde achterstandswijken (favela's) van de stad Rio de Janeiro vrij zouden maken van het geweld en de terreur van de drugsbendes heeft met name deze maand een enorme barst opgelopen. Eerst was daar de slachting die de speciale troepen van de militaire politie aanrichtten in de favela Nova Holanda in de Zona Norte, die het leven kostte aan een zestal bewoners. Sinds ruim twee weken is er dan ook nog de zaak rond Amarildo de Souza in de wijk Rocinha, de grootste favela van de stad.

Amarildo (47) is een metselaar die op 14 juli jongstleden door agenten van de UPP werd opgepakt, naar een politiebureau is gebracht en van wie sindsdien niets meer is vernomen. Volgens ooggetuigen zou Amarildo die dag terug zijn gekomen van een dagje vissen, waarna hij de vangst in de deuropening van zijn woning zou hebben schoon zitten maken. Daarbij werd hij onderbroken door agenten van de UPP die hem aan een onderzoek wilden onderwerpen en meenamen naar het politiebureau.

In het recente verleden waren dit soort praktijken door de politie dagelijkse kost. Het was de tijd dat er op grote schaal agenten van de militaire politie waren die van bepaalde situaties in de favela's profiteerden om zichzelf te verrijken via marteling en ontvoeringen van bewoners of door actieve deelname in de lokale drugs- en wapenhandel. De installatie van de UPP's zou juist aan deze criminele praktijken een einde moeten maken, zo luidt de sympathieke redenering van de huidige deelstaatminister van openbare veiligheid José Mariano Beltrame. Het is hem niet persoonlijk aan te rekenen, daarvoor lijken de intenties van deze geboortige gaúcho (inwoner van de zuidelijke deelstaat Rio Grande do Sul) nog steeds goed, maar de archaïsche mentaliteit van de (met name militaire) politie is niet van de een op de andere dag te veranderen.

Naarmate de tijd verstrijkt lijkt het net rond de UPP steeds nauwer te gaan sluiten. Hoe langer het duurt voordat Amarildo is teruggevonden des te meer lijkt de bel rond het sprookje van de vreedzame wijkpolitie te worden doorgeprikt. "Waar is Amarildo?", zo luidt die ene simpele vraag die wereldwijd via de sociale media wordt gesteld. Maar een die de autoriteiten in Rio de Janeiro danig in de maag zit.

Amnesty International heeft een bliksemactie voor Amarildo uitgebracht, deelname mogelijk in Engels of Portugees

Onrust in Laranjeiras

Afgelopen avond was het in Rio de Janeiro zeer onrustig in de wijk Laranjeiras. Daar bevindt zich het Palácio Guanabara, de residentie van de geplaagde deelstaatgouverneur Sérgio Cabral en deze avond de plek waar bezoekend paus Franciscus een ontmoeting had met presidente Dilma Rousseff en andere hoogwaardigheidsbekleders.
Buiten stonden grote groepen betogers die demonstreerden tegen Cabral en tevens tegen de hoge kosten die het pausbezoek en de organisatie van de Wereldjongeren Dagen met zich meebrengen, in totaal zo'n slordige R$53 miljoen.
Wat begon als een vreedzaam protest eindigde door onverwachts politie-ingrijpen met traangas en de inzet van waterkannonen in chaos. In totaal zouden er tien betogers arbitrair door de politie zijn gearresteerd, waaronder een verslaggever van Midia Ninja (zie video). Een agent raakte gewond door een Molotov-cocktail en een Franse persfotograaf werd door de politie in elkaar geslagen.

Politiek - kort

De PT van presidente Dilma Rousseff herhaalde afgelopen weekeinde haar wens om reeds volgend jaar bepaalde politieke hervormingen in te laten gaan en niet pas in 2018. De belangrijkste politieke wens van de partij is een algeheel verbod van schenking van bedrijven in de verkiezingskas van een partij. Niet echt verwonderlijk juist deze keuze, omdat de huidige gang van zaken naast legio mogelijkheden tot corruptie ook veel winst voor de conservatieve partijen oplevert. Daarnaast blijven de socialisten vasthouden aan een volksraadpleging. Daarmee zondert zij zich af van de coalitiegenoten en de oppositiepartijen, die maximaal een vrijblijvend referendum willen houden om politieke hervormingen een extra legitimiteit te geven. Dat de PT tegen beter weten in aan de eis vasthoudt lijkt ook door electorale overwegingen te zijn ingegeven . Gebruikmakend van de eisen van de demonstranten in de straten van de Braziliaanse steden de afgelopen maand proberen de socialisten via een bindend volksadvies de demonstranten aan zich te binden en zich daarnaast reeds in te dekken tegen het eventuele mislukken van toezeggingen. De PT kan later altijd tegen de kiezers zeggen: "Kijk, wij wilden jullie een directe stem in de hervormingen van de staat geven, de anderen hebben jullie nooit serieus genomen."

Naar eigen zeggen staat de teller voor Marina Silva's Rede de Sustentabilidade op 800.000 handtekeningen, driehonderd meer dan de benodigde 500.000 die men in Brazilië nodig heeft om als nieuwe politieke partij aan verkiezingen te mogen meedoen. Deze half miljoen handtekeningen dienen een jaar voor de verkiezingen, die volgend jaar in oktober zullen gaan plaatsvinden, bij de notaris (cartório) te zijn ingeleverd, die deze vervolgens op haar beurt weer onderwerpt aan een onderzoek naar geldigheid van de handtekening. Al met gaat het er steeds meer op lijken dat Rede en daarmee Marina Silva in 2014 een greep naar het presidentschap zal kunnen gaan doen.

Minister van Financiën Guido Mantega kondigde gisteren aan dit jaar naast de in mei aangekondigde R$25 miljard aan bezuinigingen dit jaar nog eens R$10 miljard extra te gaan besparen. Het grootste deel daarvan gaat ten koste van vaste lasten van de overheid en projecten in onder andere de huur van wagens, onroerend goed en machines in de energie- en de IT-sector. Zoals het een PT-minister in verkiezingstijd betaamt werd er nadrukkelijk bij gezegd dat er naast de investeringen in grootschalige ontwikkelingsprojecten (PAC's, Programa de Aceleração do Crescimento) niet aan de sociale uitgaven voor onderwijs, gezondheidszorg, woningen en armoedebestrijding zal worden gemorreld.

Paralympische sport in Brazilië

Een stad dat de Olympische Spelen krijgt toegewezen weet dat daarmee de organisatie van een tweetal toernooien bedoeld wordt. Naast de gewone Spelen zijn er immers nog de Paralympische Spelen, het vierjaarlijks hoogtepunt binnen de internationale paralympische sport, waarmee alle sportdisciplines worden bedoeld waar mensen met een lichamelijke beperking aan deelnemen. Een toernooi dat op een groeiende belangstelling mag rekenen. In het laatste decennium zijn de kijkcijfers op de televisiezenders enorm gestegen, waardoor de Paralympics dan ook in een groeiende belangstelling van sponsoren is komen te staan. Het is dan ook niet voor niks dat de volgende gastheer Rio de Janeiro het een en ander uit de kast trekt om ook dat sportevenement goed uit de verf te laten komen, getuige de gelikte, maar daarom niet minder fraaie reclamefilm die voor de Paralympics is ontwikkeld.

Maar hoe staat het eigenlijk met het niveau van de Braziliaanse paralympische sport? De regering van presidente Dilma Rousseff poogt met het oog op de naderende Paralympische Spelen in Rio de Janeiro via de Bolsa Atleta het niveau te verhogen. Zo krijgt op dit moment de meerderheid van de paralympische sporters een uitkering uit deze pot van met ministerie van Sport, die in 2005 werd geïnitieerd om de Braziliaanse grootste sportalenten, ongeacht de sociale achtergrond, met een financiële ondersteuning op een hoger plan te krijgen. Het programma stelt de topsporters in staat de benodigde sportattributen aan te schaffen en naast het normale studie- of arbeidsleven tijd voor de nodige trainingsuren vrij te maken. Een blik op de uitslagenlijst van de Paralympische Spelen van Londen in 2012 wijst uit dat de Braziliaanse equipe zich achter Groot-Brittannië, China, de Verenigde Staten en Rusland als vijfde in het landenklassement wist te worstelen. In totaal werden er dat jaar 113 gouden, 68 zilveren en 181 bronzen medailles gehaald. (In Beijing 2008 wisten de Brazilianen zich zelfs met 133 gouden medailles als tweede achter gastland China te positioneren.) De meeste winnaars in Londen waren te vinden in de disciplines atletiek, zwemmen, boccia en blindenvoetbal.

Bovenaan de lijst van paralympische topsporters staat op dit moment de atleet Alan Fonteles (foto) uit de stad Marabá in de deelstaat Pará, die zich kan meten met de wereldberoemde Zuid-Afrikaanse Oscar Pistorius. Beiden komen op dezelfde discipline uit, de sprint in de klasse T43, wat inhoudt dat beide benen geamputeerd zijn en zij zich door middel van aparte proteses voortbewegen. De twee atleten staan elkaar naar het leven als het om het breken van de wereldrecords gaat. Gisteren brak Fonteles, in 2012 verrassend Paralympisch kampioen op de 200 meter, in het Franse Lyon het record op diezelfde afstand in 20,66 seconden. Beiden kunnen zich meten met de "gewone" topatleten op deze korte afstanden, zoals Pistorius de afgelopen Olympische Spelen in Londen heeft laten zien. Fonteles is inmiddels dan ook uitgegroeid tot hét paradepaard van de Braziliaanse paralympische sport.

Met de financiële ondersteuning van de federale overheid en het thuisvoordeel in de rug lijken de Brazilianen hoge ogen te kunnen gaan gooien tijdens de komende Paralympische Spelen, vooral als we van de ervaringen van Beijing en Londen kunnen uitgaan. In beide gevallen wisten de respectievelijke gastlanden in 2008 en 2012 de meeste gouden medailles in de wacht te slepen en in beide jaren behoorde Brazilië reeds tot de wereldtop.

Volksraadpleging, ja of nee?

Presidente Dilma Rousseff (PT) wil vasthouden aan een volksraadpleging over de politieke hervormingen, maar zij weet zich binnen haar eigen partij gehinderd door een prominent lid van het federale Huis van Afgevaardigden. Oud-fractievoorzitter CândidoVaccarezza (São Paulo, foto), met medewerking van de coalitiegenoot PMDB gekozen tot coördinator van een speciale parlementaire werkgroep die de politieke hervormingen moet gaan vormgeven, heeft eerder aangegeven een dergelijke bevraging van de bevolking in het geheel niet te steunen en de politieke doorslag daar te laten waar deze volgens hem behoort, bij het Congres. Daarmee schaarde hij zich achter het officiële standpunt van de grootste coalitiegenoot, inderdaad de PMDB.

Celso Júnior/AE

Deze stellingname leidde tot grote irritatie bij Dilma en tot ergenis bij de andere leden van de PT-fractie, die daarmee hun onderhandelingspositie met de PMDB, betreffende het al dan niet instellen van een volksraadpleging tot een vergelijk te komen, verzwakt zag worden. Een verdeelde socialistische fractie is kwetsbaar en men deed er dan ook allles aan de rijen te sluiten. Zo nam gisteren ook het partijbestuur van de PT publiekelijk afstand van Vaccarezza's opvattingen. Hij zou het gedachtegoed van de PT in zijn geheel niet reflecteren. De PT-fractie eiste het terugtreden van Vaccarezza uit de werkgroep, waarin hij plaats zou moeten maken voor de meer flexibele afgevaardigde Henrique Fontana uit Rio Grande do Sul. Bezweringen van Vaccarezza, waarschijnlijk gedaan onder immense druk van binnen de partij, dat hij het allemaal niet zo bedoeld heeft en dat hij een volksraadpleging zal helpen uitvoeren lijken weinig te mogen baten.

Vaccarezza krijgt nog steeds directe steun uit verwachte hoek, de PMDB. Zij ruiken politiek bloed. Partijleider Eduardo Cunha verklaarde dat zijn partij en de oppositie een coördinatorschap van Fontana niet zullen accepteren en uit de werkgroep zal stappen. In een eerder stadium van politieke hervormingen was deze bij het conservatieve smaldeel in het kabinet al te omstreden wegens een te inflexibele instelling met betrekking tot het officiële PT-standpunt. Het zou kamervoorzitter Henrique Eduardo Alves (PMDB) met zijn benoeming van Vaccarezza er om te doen zijn geweest dat deze een brug zou kunnen slaan naar andere geluiden dan de socialistische.

Onderwijl lijkt oud-PT-partijvoorzitter José Eduardo Dutra de angel uit het steekspel te willen halen. Ook hij acht een volksraadpleging voor de verkiezingen van volgend jaar, zoals Dilma en de PT die voor ogen hebben, onhaalbaar. Hij zegt er alle optimisme toe te hebben dat het Congres er zelf wel voor die tijd uit komt en hij verwijst daarbij naar de Lei Ficha Limpa. Dit was een burgerinitiatief ter bestrijding van de corruptie en werd in 200  in een maand tijd door het Congres geloodst. In de ogen van Dutra kan dat ook met voorstellen als een verbod op financiering door bedrijven van verkiezingskassen en zoiets als een verkiezing van een parlementariërs in twee stadia. Het enige dat daarvoor nodig is: politieke wil. En laat het daar nou net aan lijken te ontbreken.

Brazilië, missieland?

Brazilië maakt zich op voor het bezoek van paus Franciscus. Alle veiligheidsmaatregelen zijn uit de kast getrokken om de eerste buitenlandse reis van de nieuwe kerkvader tot een succes te maken. Niet dat de paus zich veel zorgen zou hoeven te maken om zijn veiligheid. Hij is geliefd wegens zijn eenvoud en bewezen sociale betrokkenheid. En ook het feit dat hij als Argentijn als eerste Latijns-Amerikaan de Heilige Stoel bekleedt vervult menig Braziliaan van trots. Ook van de demonstranten, die de afgelopen maand door de straten van de Braziliaanse steden trokken, heeft hij weinig te vrezen, al stelt gouverneur Sérgio Cabral Filho van de deelstaat Rio de Janeiro veel in het p.r.-werk om ons ander te doen geloven. Vooral de openlijke steun van het Braziliaanse episcopaat voor de grieven van de demonstranten voor o.a. beter onderwijs, betere medische zorg en minder corruptie geeft de paus veel krediet en veel van de studenten die nu gaan deelnemen aan de Wereld Jongerendagen maakten de afgelopen week ook deel uit van de groep mensen die in grote getale de straat op ging.

Ook religieus gezien is Brazilië geen land van extremisten die een bedreiging voor de paus zouden kunnen inhouden. Brazilië is nog altijd het grootste rooms-katholieke land ter wereld. Volgens een census van 2010 zou 65% van de Brazilianen nog praktiserend katholiek zijn. Er zijn natuurlijk regionale verschillen met elk zijn eigenaardigheden. Zo is het noordoosten van Brazilië het meest rooms-katholiek (72%), maar kent deze regio een enorm tekort aan priesters. In sommige deelstaten is er volgens het CNBB, de Braziliaanse Bisschoppenconferentie, zelfs sprake van dat dorpen diep in het binnenland slechts een- à tweemaal per jaar een mis in hun eigen parochiekerk kunnen bijwonen. Dat terwijl er nationaal een toename van het aantal priesters is. Tussen 1975 en nu nam het aantal toe van 13.000 naar 22.000 en na 1980 vooral door een enorme toename van Braziliaanse paters. (Voor die tijd maakten buitenlandse missiepaters de helft van de bemanning uit.) Maar deze nieuwe priesters vestigen zich vooral in het zuiden en zuidoosten van het land, volgens wetenschappers omdat daar de kerkelijke infrastructuur optimaal is, waardoor het voor de novieten prettiger werken is. Maar met name het zuidoosten is het minst katholiek. Zo bekent in de deelstaat Rio de Janeiro slecht 45% zich vandaag de dag tot de kerk. Het is dan ook maar de vraag of de paus wel een bezoek aan de stad zou hebben gebracht als de komende week daar niet de Wereld Jongerendagen zouden plaatsvinden, waardoor naar verwachting twee miljoen rooms-katholieke jongeren uit de hele wereld de stad zullen kleuren in het geel en wit van de Vaticaanse vlag. De stad Rio de Janeiro kent naast de mengelmoes van evangelische kerken, atheïsten, umbanda en candomblé-aanhangers, een joodse gemeenschap en een enorme diversiteit aan spirituele bewegingen nog maar 51% van de bewoners die zich katholiek noemen.

De grootste bedreiging voor de kerk is sinds jaar en dag de stormachtige opkomst van protestants-evangelische kerken met klinkende namen als Igreja Universal do Reino de Deus, Igreja Internacional da Graça de Deus of Renascer em Cristo. Opvallend is dat deze zich vooralsnog in de periferie van de steden manifesteren, maar zich als een inktvlek via de arme wijken de stad binnendringen. Deze grote, meestel pinkstergemeenschappen zijn in voorsteden als Guarulhos (São Paulo) en Duque de Caxias/Nova Iguaçu (Rio de Janeiro) te vinden. Veel mensen zien zich geroepen door de belofte van instant rijkdom en gezondheid door het gebed van en financiële giften voor deze kerken, waar de rooms-katholieke kerk het in het verleden voor hen lijkt te hebben afgedaan. De rooms-katholieke kerk is zich hiervan bewust en hoopt door de nadruk op een meer extase en soberheid als kerk de gelovigen weer voor zich terug te winnen.

Waarschijnlijk is dat dan ook een overweging geweest om naast het traditionele bezoek aan de stad Aparecida in de deelstaat São Paulo, het rooms-katholieke bedevaartsplaats bij uitstek, Rio de Janeiro aan te doen. Deze paus is een representant van de huidige trend binnen de muren van het Vaticaan die er een is van missie en het terugwinnen van oud-volgelingen. Dat zou zou tot de eigenaardige conclusie kunnen leiden dat Rome met dit bezoek mede inzet op de hermissionering van het reeds grootste rooms-katholieke land ter wereld. De beelden van twee miljoen jongerne die in adoratie voor de paus door de straten van Rio zullen trekken zijn natuurlijk een ideaal p.r.-middel om de kerk weer te kunnen verkopen.

Herdenking 20 jaar Candelária-moorden

Patrícia de Oliveira, de zus van Wagner dos Santos (zie tekst onderaan)

Foto's: Amnesty International

Dit jaar is het precies twintig jaar geleden dat op de stoepen voor de Candelária-kerk, in het hartje van het centrum van de stad Rio de Janeiro, acht straatkinderen koelbloedig werden doodgeschoten door een groep gemaskerde mannen. Dat bleken agenten van de militaire politie te zijn, waarvan er uiteindelijk zes voor de rechter moesten verschijnen. Van deze zes werden er uiteindelijk, na jarenlange procedures drie (Marcus Vinícius Borges Emmanuel, Marcos Aurélio Dias Alcântara en Nélson Oliveira dos Santos Cunha) veroordeeld tot zware gevangenisstraffen. Na vijftien jaar cel kwamen alle drie de daders dit jaar wegens goed gedrag weer op vrije voeten. Al bepaalde een rechter deze week dat de vrijlating van Borges Emmanuel een vergissing is geweest en dat hij wederom naar de gevangenis zal moeten. Een bevestiging van dat vonnis in het door zijn verdediging aan gevraagde hoger beroep is van groot belang voor de geloofwaardigheid van de Braziliaanse rechtsstaat en voor de directe veiligheid van Wagner dos Santos. Deze laatste is de belangrijkste getuige van de slachting geweest en door wiens verklaringen Borges Emmanuel c.s. na een jarenlange stroperige rechtsgang werden veroordeeld. Wagner wordt tot op de dag van vandaag door de kring rond Borges Emmanuel met de dood bedreigd en leeft derhalve uit veiligheidsoverwegingen al sinds 1997 in het buitenland.

Gisteren werd de aanslag van 1993 door Amnesty International en nabestaanden van de slachtoffers in Rio de Janeiro herdacht. Deze zaak was trouwens de allereerste zaak waar ik bij Amnesty International op werkzaam was, samen met de bloederige massaslachting door de militaire politie in de sloppenwijk Vigário Geral, die eveneens in 1993 had plaatsgevonden. Bijgevoegd een Belgische documentaire over Wagner, Candelária en Vigário Geral uit 1995.